Thông tin Trung Quốc quyết định áp thuế tiêu thụ đối với pin Lithium-ion và tấm pin năng lượng mặt trời đã nhanh chóng trở thành chủ đề được quan tâm trong ngành năng lượng toàn cầu. Phản ứng đầu tiên của nhiều người là lo ngại giá thiết bị sẽ tăng, kéo theo chi phí đầu tư hệ thống điện mặt trời cũng tăng theo. Tuy nhiên, nếu chỉ nhìn sự việc dưới góc độ giá bán, chúng ta có thể đã bỏ qua điều quan trọng hơn rất nhiều. Đằng sau một chính sách thuế tưởng chừng đơn giản là dấu hiệu cho thấy ngành năng lượng sạch đang bước vào một giai đoạn phát triển hoàn toàn mới.
Trong hơn một thập kỷ qua, Trung Quốc đã xây dựng được vị thế gần như không thể thay thế trong chuỗi cung ứng năng lượng tái tạo. Từ khai thác nguyên liệu, sản xuất cell pin, tấm pin quang điện, biến tần đến pin lưu trữ, hầu hết các mắt xích quan trọng đều tập trung tại quốc gia này. Theo nhiều báo cáo quốc tế, phần lớn công suất sản xuất pin mặt trời và pin Lithium-ion của thế giới hiện nay đều đến từ Trung Quốc. Chính nhờ quy mô sản xuất khổng lồ mà giá thiết bị năng lượng mặt trời liên tục giảm trong nhiều năm, giúp điện mặt trời từ một công nghệ đắt đỏ trở thành giải pháp mà hàng triệu hộ gia đình có thể tiếp cận.
Nhưng chính tốc độ phát triển quá nhanh ấy lại tạo ra một nghịch lý. Khi hàng trăm nhà máy cùng mở rộng công suất, sản lượng tăng nhanh hơn nhu cầu thực tế của thị trường. Các doanh nghiệp buộc phải cạnh tranh bằng giá để giữ đơn hàng, khiến biên lợi nhuận ngày càng bị thu hẹp. Có thời điểm, giá tấm pin và pin lưu trữ giảm mạnh không phải vì công nghệ rẻ hơn, mà vì các nhà sản xuất chấp nhận bán với lợi nhuận rất thấp để duy trì hoạt động. Đây là hiện tượng mà nhiều chuyên gia gọi là “cuộc chiến giá”, một giai đoạn không thể kéo dài mãi nếu ngành muốn tiếp tục đầu tư cho nghiên cứu và đổi mới công nghệ.
Nhìn từ góc độ đó, việc Trung Quốc áp dụng thuế tiêu thụ không đơn thuần nhằm tăng nguồn thu ngân sách. Đây có thể được xem là một công cụ điều tiết nhằm giảm áp lực cạnh tranh về giá, đồng thời khuyến khích các doanh nghiệp chuyển dịch sang những công nghệ có giá trị cao hơn như pin thể rắn, pin natri-ion hay các thế hệ pin mặt trời hiệu suất cao. Nói cách khác, Trung Quốc đang phát đi thông điệp rằng tương lai của ngành năng lượng sạch sẽ không còn được quyết định bởi ai sản xuất nhiều nhất, mà bởi ai sở hữu công nghệ tốt nhất.
Đối với thị trường Việt Nam, thông tin này chắc chắn sẽ được các doanh nghiệp trong ngành theo dõi sát sao. Phần lớn thiết bị điện mặt trời hiện nay, từ tấm pin, biến tần cho đến pin lưu trữ, đều có chuỗi cung ứng liên quan đến Trung Quốc. Tuy nhiên, sẽ là quá sớm để kết luận rằng giá thiết bị sẽ tăng mạnh trong thời gian tới. Giá bán cuối cùng còn chịu ảnh hưởng bởi lượng hàng tồn kho, các hợp đồng nhập khẩu đã ký trước đó, tỷ giá, chi phí logistics cũng như mức độ cạnh tranh giữa các thương hiệu. Thực tế cho thấy thị trường luôn có độ trễ trước khi phản ánh đầy đủ những thay đổi về chính sách.
Ở góc nhìn của Solar Sài Gòn, sự kiện lần này mang đến một bài học đáng suy ngẫm hơn là một nỗi lo về giá. Trong những năm gần đây, chúng tôi nhận thấy khách hàng đã thay đổi rất nhiều trong cách tiếp cận điện mặt trời. Nếu trước đây câu hỏi phổ biến nhất là “lắp bao nhiêu tiền?” thì ngày nay khách hàng quan tâm nhiều hơn đến việc hệ thống có hoạt động ổn định khi mất điện hay không, pin lưu trữ sử dụng được bao nhiêu năm, hệ thống có thể mở rộng trong tương lai hay dịch vụ hậu mãi có thực sự đảm bảo. Điều đó cho thấy thị trường đang dần trưởng thành và người dùng bắt đầu nhìn điện mặt trời như một khoản đầu tư dài hạn thay vì chỉ là một sản phẩm tiêu dùng.
Thực tế, giá mua ban đầu chỉ chiếm một phần rất nhỏ trong toàn bộ vòng đời của hệ thống. Một hệ thống điện mặt trời chất lượng có thể vận hành ổn định từ 25 đến 30 năm. Trong khoảng thời gian đó, điều tạo nên giá trị không phải là bạn tiết kiệm được vài triệu đồng khi mua thiết bị, mà là sản lượng điện được tạo ra mỗi ngày, độ ổn định của biến tần, tuổi thọ của pin lưu trữ, chất lượng thi công và khả năng đồng hành của đơn vị lắp đặt khi hệ thống cần bảo trì hoặc nâng cấp. Đó là những yếu tố quyết định hiệu quả đầu tư lâu dài nhưng lại rất khó thể hiện trên một bảng báo giá.
Có lẽ điều đáng chú ý nhất từ sự kiện này không nằm ở mức thuế 2% hay 4%, mà nằm ở thông điệp mà ngành năng lượng đang gửi đến thị trường. Thời kỳ cạnh tranh bằng giá rẻ đang dần khép lại. Giai đoạn tiếp theo sẽ là cuộc cạnh tranh về công nghệ, chất lượng và khả năng tạo ra giá trị bền vững cho người sử dụng. Với những đơn vị theo đuổi con đường phát triển lâu dài như Solar Sài Gòn, đây không phải là một tín hiệu đáng lo, mà là động lực để tiếp tục lựa chọn những thương hiệu uy tín như TCL, Solis, Deye, Lithtech, SolaX hay AIKO, đồng thời tập trung vào chất lượng giải pháp và dịch vụ kỹ thuật thay vì chạy theo những cuộc đua giảm giá ngắn hạn.
Bởi sau tất cả, một hệ thống điện mặt trời không chỉ là tập hợp của vài tấm pin và một chiếc biến tần. Đó là khoản đầu tư kéo dài hàng chục năm, nơi giá trị thực sự được tạo ra không phải ở ngày lắp đặt, mà ở từng ngày hệ thống âm thầm tạo ra điện, giúp gia đình chủ động hơn về năng lượng và ít phụ thuộc hơn vào những biến động của thị trường trong tương lai. Đây mới là điều mà chúng ta nên quan tâm khi nhìn vào chính sách thuế mới của Trung Quốc.
